Như ta đã biết, Ca trù nổi tiếng với hệ thống ca từ rất triết lý, có tên tác giả cụ thể cho mỗi làn điệu, ca từ và phần lớn là của những danh nhân, thi sĩ có tiếng. Nghệ thuật Chèo từ lâu cũng trở nên chuyên nghiệp và rất giàu có về hệ thống làn điệu miêu tả đủ mọi sắc thái , tâm trạng, tình huống, tính cách con người. Vậy mà hai thể loại nghệ thuật lâu đời trên vẫn phải du nhập một làn điệu lẻ của Xẩm, một dòng âm nhạc một thời bị miệt thị gọi là hát rong , nghệ thuật của những người khiếm thị nghèo đói.
Cụ thể phát hiện ấy là bài Xẩm Huê Tình gốc của nghệ thuật Hát Xẩm đã được các nghệ nhân Chèo và Ca trù học tập và chuyển thành các điệu Chèo, Ca trù đặc sắc, dù lời ca không hẳn giống nhau nhưng tên, làn điệu là một.
-Với thể thơ lục bát, Xẩm Huê Tình (trong nghệ thuật Xẩm còn có tên khác - Sáng cả đêm rằm) là tâm sự của cô gái trách móc chàng trai ăn ở hai lòng. Ở bản gốc , Xẩm Huê Tình mang giọng châm biếm, lả lướt. Biên chế dàn nhạc đơn giản chỉ có 3 nhạc cụ: tiếng nhị, trống, phách mang dáng dấp hài hước, đanh đá, thậm chí giọng hát của nghệ nhân Xẩm còn cường điệu như giọng của một kẻ trên đang dạy cho kẻ dưới một bài học về lòng tự trọng. Nghe XẨm Huê Tình qua giọng ca của nghệ nhân Hà Thị Cầu dưới đây:
Nhị tình em ở nhất tâm
Vì ai xui giục cho mình nhị tâm
Nửa đêm về sáng giăng bằng ngọn tre
Yêu ai cho trọn một bề
Để ta thơ thẩn ngồi thề bóng giăng
Sự tình ai thấu cho chăng
Để ta thơ thẩn bóng giăng chịu sầu
Tương tư một nhịp đôi cầu
Bắc nam đôi ngả chịu sầu đôi nơi
Trách phận quá giận về đời
Trách ông giăng bạc nhiều nhời đoán oan
Mặc lòng ai phụ ngãi ham vàng
- Trong dị bản ở thể loại Hát Chèo, dàn nhạc của Xẩm Huê Tình phong phú hơn với 5 nhạc cụ: cũng với cây nhị, trống, phách và thêm đàn nguyệt , trống cơm, Xẩm Huê Tình trong Chèo chất chứa sự chịu đựng, hờn oán, kể lể trong nước mắt. Tiếng nhị không còn chua ngoa, đanh đá mà mềm mại, dàn trải, tinh tế hơn, tiếng nguyệt bổ xung thêm âm tính cho bản nhạc có quá nhiều tiếng kim, dương tính. Tiếng trống cơm tạo sự dặt dìu khiến cho Xẩm Huê Tình có thêm chất tình ca, lai láng. Các ngón đàn thiên về hướng luồn dưới giọng hát chứ không đi ngang, cạnh giọng hát như trong bản Hát Xẩm. Các nghệ nhân Chèo mượn làn điệu Xẩm Huê Tình để dùng cho các vai đào bị phụ tình hoặc gặp thảm cảnh như Thị Kính, Thị Phương...Vì thế , nghe Xẩm Huê Tình trong Hát Chèo thấy buồn não nề chứ không châm biếm , hài hước như trong Hát Xẩm. Nghe bản Xẩm Huê Tình qua giọng ca nghệ sĩ nhân dân Hát Chèo Thanh Hoài:
-Trong Ca Trù, hay còn gọi là Hát Ả ĐÀo, Xẩm Huê TÌnh mang dáng vẻ đài các, mực thước do được trình bày bằng chất giọng nhấn nhá, từ tốn của ca nương, được đệm chậm rãi bằng tiếng đàn Đáy trầm mặc, thanh thản. Xẩm Huê Tình bản Ca trù hầu như chỉ để khoe giọng ca nương, khoe tiếng đàn của kép và khoe sự am hiểu âm nhạc của người cầm chầu. Vì thế, vị trí của Xẩm Huê Tình ở Ca trù chỉ thuần túy để giải trí và khoe khoang , phô diễn tài năng, hoàn toàn mất đi chức năng diễn đạt cảm xúc và phê phán. Có thể nói, chức năng mô tả cảm xúc và tính đấu tranh của làn điệu đã bị mất hẳn. Nghe Xẩm Huê TÌnh bản Ca trù do nghệ nhân Nguyễn Thị Chúc trình diễn theo link sau:
Vào năm 1998, sau khi phát hiện này được làm thành một luận văn với gần 100 trang phân tích âm nhạc học , nghệ thuật Hát Xẩm đã được giới nhạc Việt nam chính thức nhìn lại với một vị thế mới. Hát Xẩm không bị miệt thị chỉ là dòng nhạc của người khuyết tật dùng để kiếm cơm nữa mà được xếp vào dòng nghệ thuật âm nhạc đường phố với tính phê phán, châm biếm, chiến đấu cao.
( Viết tóm lược chỉ để thông báo, luận văn này vừa được chọn in trong Tuyển tập một thế kỷ Nghiên cứu âm nhạc VN)
.jpg)
11 nhận xét:
Ủa, đây là chuyên ngành của Titi đó hả ? Chúc mừng Tuyển tập hỉ ?
@PTN: vâng, âm nhạc truyền thống là niềm say mê một thời của em chị ạ :-)
Chúc mừng Titi với bài luận văn được ghi nhận. Chị không hiểu gì về hát xẩm, cũng chưa cảm nhận được, nhưng vẫn muốn chúc mừng Ti iu.
Anh không rành cái này. Nhưng trong các vở chèo cổ, thường có Hề Mồi, Hề Gậy, Xẩm Xoan... Đó có phải nó bản thân nghệ thuật Chèo ban đầu không có, sau đó, các cụ nhà ta đã đưa vào không hả em?
Vì ở trong này, nên em chỉ biết chút chút và nghe được cải lương. Các thể loại âm nhạc truyền thống còn lại như ca trù, hát chèo, hát xẩm chỉ mới biết sau này, khi lớn lên. Đọc bài của chị, thấy chất chứa đầy "lửa nghề" nên phải đọc đi đọc lại để thẩm thấu cho trọn ...:)
Nhị tình em ở nhất tâm
Vì ai xui giục cho mình nhị tâm
hay quá, Titi giảng câu này đi, có phải là có 1 tim (tâm) mà lại mang lòng tơ tưởng những 2 người, thành ra là phân tâm ra làm đôi? hehe, em hiểu thế nên thấy hay đới :-D
Luận văn của chị à, bravo, sắp in rồi hử, sắp được khao òi, sao không ra dịp 1 nghìn cho máu chị?
@Lana: Thks, chị chia vui với em nhé :-D
@DMT: vâng, Chèo lấy nhiều dân ca (hò, vè, ví, hát ru..) để xây dựng hệ thống bài bản của hắn. Trong Chèo có Xẩm Xoan, Xẩm Chợ, Xẩm Huê TÌnh có gốc từ Xẩm. Nhưng chỉ riêng Xẩm Huê TÌnh là điệu hát được cả Ca trù du nhập nữa ạ. Các điệu Hề Gậy, Hề Mồi có chất liệu từ Hát Trống Quân đấy anh :-)
@MK: cám ơn nàng đã đọc cẩn thận mấy lần :-D Làm truyền thông bận rộn như nàng, chịu khó nghe, xem văn hóa cổ truyền tức là rất cầu thị đó :-D
Lửa một thời thôi, hồi ấy mà ai chê văn hóa cổ truyền VN là biết tay Titi ngay.
Giờ thì, đã gác kiếm, "súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa" mất ròi :-P Bởi chung qui, lỗi không phải tại ai, chỉ vì cuộc sống ở ta đang quay cuồng quá, khi nào hết quay cuồng, người ta tự khắc sẽ nhận ra cái người ta thực sự cần :-)
@Gấu: Nhị tình tượng trưng cho nhiều thứ tình cảm (tình yêu, tình mẫu phụ tử, tình bạn...) trong một con người. Nhưng dù có bị nhiều thứ tình chi phối, con người vẫn phải ăn ở với một trái tim duy nhất. Nhất Tâm tượng trưng một trái tim trung thực và ngay thẳng. Vì thế, không ai trách nếu anh có nhiều tình, chỉ trách anh nói trước quên sau, trái tim quay ngoắt (nhị tâm) với những rung động một thuở thôi.
1000 năm này đâu phải là dịp duy nhất để in sách :-)
Tất cả lĩnh vực văn hóa nghệ thuật đều liên quan đến nhau hết chị à, không bổ ngang cũng bổ dọc, nên bỏ công đọc cũng là rất xứng đáng.
Đúng là mình bị dòng đời cuốn đi, ha ha, nhưng mình cũng bơi ngược dòng không ít mà, he he
@MK: Bơi ngược dòng mới gọi là siêu nha :-D
Đăng nhận xét