HÁT RU VIỆT NAM

Hát ru là giai điệu âm nhạc đầu đời những tâm hồn Việt được tiếp xúc đầu tiên trong hàng loạt các thể loại dân ca khác gắn chặt với chu kỳ sinh sống của đời người. Mỗi đứa trẻ sinh ra ở Việt nam cách đây chỉ 30 năm thôi đều có cơ hội rất lớn được nghe hát ru, một loại dân ca đơn giản , chầm chậm, chứa những câu thơ lục bát hoặc lục bát biến thể rất tâm trạng.

À ơi, à ơi...

Người ta đi cấy lấy công

Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề

Trông trời trông đất trông mây

Trông mưa trông gió trông ngày trông đêm

Trông cho chân cứng đá mềm

Trời yên bể lặng mới êm tấm lòng

À ời, à ơi..

Sinh ra bởi nhu cầu dỗ trẻ ngủ, tất cả các điệu hát ru có nhịp đều đều (rất chán, để trẻ nghe mà buồn ngủ mà) . Thường mở đầu bằng 2 chữ đưa hơi À ơi - hát ru bắc bộ, hoặc Ầu ơ - hát ru nam bộ, hoặc Ạ ơi - hát ru trung bộ, cao độ trong giai điệu của hát ru rất đơn giản, chỉ quẩn quanh 3, 4 nốt chính trải dài và lặp đi lặp lại qua câu lục ròi sang câu bát mà không có điểm nhấn nhá gì. Vì thế, phần âm nhạc của hát ru chỉ là một nét giai điệu đơn thuần luyến láy từ đồ lên đố tùy vào thanh bằng trắc của lời ca. thanh Huyền ứng với đồ, hoặc rê, Ngang ứng với pha, hoặc la, Thanh trắc ứng với la hoặc đố. Cứ thế mà áp dụng với tất cả các câu lục bát của Việt nam.
Nhưng ngoài chức năng dỗ trẻ ngủ, hát ru còn là nơi thể hiện rất rõ tâm trạng của người lớn. Muốn con ngoan ngoãn, nghe lời và kỳ vọng vào con, mẹ ru:

À ơi...Ru con con ngủ cho ngoan

Mai sau con lớn con ngoan nên người...à ơi

Không ai ngăn được sự trẻ trung, ham chơi của người mẹ trẻ, ấy vậy mà phải ở nhà trông con nên cô than thở bằng một điệu hát ru
À ời, à ơi...

À ơi..Ru bồng ru bổng ru bông

Mẹ ru con ngủ mẹ dông lên làng...À ơi..

Những nỗi vất vả trong cuộc sống hàng ngày cũng thường có mặt trong những điệu hát ru, trẻ nghe không hiểu nhưng nó giúp giải tỏa sự ấm ức, nỗi đắng cay cho người lớn :

À ơi...Bồng bồng mẹ bế con sang

Đò dọc quan cấm đò ngang không chèo.. à ơi...

Hoặc một ông bố trẻ lên cơn thèm rượu mà phải trông trẻ chẳng đi nhậu được, ông vừa hát vừa nghêu ngao nỗi thống khổ:

à ơi...Đố ai đánh võng không đưa

Ru em không hát, anh chừa rượu tăm...à ơi...

Nhìn vào các câu thơ trên ta cũng thấy cấu trúc của hát ru đơn giản nhất hiện lên rõ ràng với phần Mở (à ơi) -Tiếp diễn (2 câu lục bát) - Đóng (à ơi) . VỚi cấu trúc như vậy, bất cứ một bà mẹ trẻ, ông bố trẻ, thậm chí là chị của đứa trẻ cũng có thể hát ru mà không phải luyện tập nhiều, miễn là thuộc 1, 2 cặp lục bát. Tất nhiên là người hát ru ấy đã từng nghe hát ru, thuộc cao độ tương ứng với lời ca và cách luyến láy đặc trưng của hát ru từng vùng.

Trong các làn điệu dân ca, hát ru là thể loại từng được dùng thường xuyên nhất. Trong nhà cứ có trẻ nhỏ thì sớm trưa chiều tối bất cứ khi nào trẻ muốn ngủ là tiếng hát ru lại vang lên nhè nhẹ, cùng với nhịp đong đưa kẽo kẹt của cái võng hoặc quạt nan, tạo nên một không khí êm đềm, dịu dàng và chan chứa tình yêu đưa bé vào giấc ngủ .

Người hát ru cũng chính là người thày truyền dạy hát ru cho các thành viên gần cận. Bà, cô, ông, bác , cha, mẹ... mỗi người có thể sáng tạo nên những vần thơ của riêng mình, tâm trạng hết sức riêng tư, khi trẻ lớn là những vần thơ ấy cũng hết thời hạn sử dụng. Nhưng cũng có nhiều lời ca hát ru đã được lưu truyền và trở thành bất hủ vì ý nghĩa lớn lao, cao đẹp của nó

à ơi...công cha như núi Thái sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con... à ơi...

Ầu ơ...Ví dầu cầu ván đóng đinh
Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi
Khó đi mẹ dắt con đi
Con qua trường học mẹ qua trường đời... ầu ơi...

Ạ ơi...Bạn chào ta có ân có ái

Ta chào lại bạn có nghĩa có nhơn

May mô may quyển lại gặp đờn

Quyển kêu thánh thót còn tiếng đờn thì ngâm nga

Nhắn em về nói với mẹ cha

Dọn đàng quét ngõ tháng ba dâu về

Dâu về không lẽ về không?

Ngựa Ô đi trước ngựa Hồng theo sau

Ngựa Ô đi tới vạt cau

Ngựa Hồng thủng thỉnh đi sau vạt chè... Ạ ơi...

Trước đây, bản thân tui không được mẹ ru mà một bà vú già tên Dím ru cả hai chị em tui từ 5 tháng tuổi đến tận 5 tuổi. Trưa nào bà cũng mắc võng ra ngoài hiên ròi cho 2 chị em nằm chung trên đó. Vừa đưa võng bà vừa à ơi ngọt như mía lùi. Bi giờ, nghe bà già nào ru cháu là tui lại ứa nước mắt nhớ vú.

Sau này khi học nhạc, thấy hát ru có giai điệu gần giống hát ví nhưng luyến láy nhiều hơn. Đặc biệt, bất cứ nhạc sĩ Việt nào tui đọc bản tự thuật nghề nghiệp đều thấy các ổng khoe được sống trong âm nhạc từ trong nôi, bắt đầu bằng điệu hát ru của mẹ, điển hình là những câu ru dưới đây :-)

À ơi...Cái ngủ mày ngủ cho ngoan

Để mẹ đi cấy đồng xa trưa về

Bắt được con trắm con trê

Thòng cổ mang về cho cái ngủ ăn

Cái ngủ ăn không hết để dành đến tết mùng ba ...à ơi...

Sau đây là vài đoạn minh họa , mời cả nhà nghe tạm để hình dung ra giai điệu rất dễ nhớ của hát ru bắc bộ ròi phân biệt với hát ru trung bộ và nam bộ nha . Lưu ý là hát ru xịn không có dàn nhạc đệm ạ :

Bài viết dành tặng những người yêu trẻ con và mong muốn bọn trẻ lại được nghe hát ru mỗi khi ngon giấc lành, đặc biệt từ các ông bố có giọng hát hay :-)