Đêm tháng 5 chưa nằm đã sáng Người tháng 5 chưa nằm đã ngáy Tình tháng 5 chưa bằm đã nát Tiền tháng 5 chưa tầm đã hiện Quyền tháng 5 chưa cầm đã chắc Giặc tháng 5 chưa dầm đã giã Nhà tháng 5 chưa hoàn đã dụng Súng tháng 5 chưa dùng đã ngạt Bát tháng 5 chưa rửa đã thơm Cơm tháng 5 chưa đơm đã hết Mệt tháng 5 chưa đến đã lùi Củi tháng 5 chưa vùi đã đã cháy Chày tháng 5 chưa đập đã bung Vung tháng 5 chưa đậy đã kín Mìn tháng 5 chưa nổ đã lo Kho tháng 5 chưa mò đã thấy Thầy tháng 5 chưa dạy đã yêu Chiếu tháng 5 chưa trải đã ngồi Xôi tháng 5 chưa dẻo đã đơm ... Bựn quớ nhưng mờ không nhịn cười được với tháng 5 cuống quít. Mời cả nhà viết tiếp cảm hứng tháng 5 :-)ps ảnh chụp tháng 5/ 2009 với tác giả Tình yêu (của) tôi hát
Hè hè... cám ơn con đã thương em gái. Sau này, em gái sẽ trở thành phụ nữ, con luôn nhường nhịn và giúp đỡ phụ nữ là được mà.
Phụ nữ yếu ớt hơn nam giới, sao phụ nữ lại phải chịu đau thế mẹ nhỉ?
À, vì người phụ nữ được giao nhiệm vụ đẻ em bé, còn nam giới được giao nhiệm vụ kiếm xiền và bảo vệ mọi người. Hai nhiệm vụ chia cho hai phái thật rõ ràng mà con :-)
Phái nữ thật là vất vả mẹ nhỉ. Kiếm xiền và bảo vệ từ từ sẽ học được. Đau đẻ có thể chết người đó mẹ!
Đúng ròi! Vì thế, con càng nên thương yêu và giúp đỡ chị em nghe chưa?
Vầng, không được tranh đồ chơi với chị em nữa phải không mẹ !
Hát ru là giai điệu âm nhạc đầu đời những tâm hồn Việt được tiếp xúc đầu tiên trong hàng loạt các thể loại dân ca khác gắn chặt với chu kỳ sinh sống của đời người. Mỗi đứa trẻ sinh ra ở Việt nam cách đây chỉ 30 năm thôi đều có cơ hội rất lớn được nghe hát ru, một loại dân ca đơn giản , chầm chậm, chứa những câu thơ lục bát hoặc lục bát biến thể rất tâm trạng.
À ơi, à ơi...
Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông trời trông đất trông mây
Trông mưa trông gió trông ngày trông đêm
Trông cho chân cứng đá mềm
Trời yên bể lặng mới êm tấm lòng
À ời, à ơi..
Sinh ra bởi nhu cầu dỗ trẻ ngủ, tất cả các điệu hát ru có nhịp đều đều (rất chán, để trẻ nghe mà buồn ngủ mà) . Thường mở đầu bằng 2 chữ đưa hơi À ơi - hát ru bắc bộ, hoặc Ầu ơ - hát ru nam bộ, hoặc Ạ ơi - hát ru trung bộ, cao độ trong giai điệu của hát ru rất đơn giản, chỉ quẩn quanh 3, 4 nốt chính trải dài và lặp đi lặp lại qua câu lục ròi sang câu bát mà không có điểm nhấn nhá gì. Vì thế, phần âm nhạc của hát ru chỉ là một nét giai điệu đơn thuần luyến láy từ đồ lên đố tùy vào thanh bằng trắc của lời ca. thanh Huyền ứng với đồ, hoặc rê, Ngang ứng với pha, hoặc la, Thanh trắc ứng với la hoặc đố. Cứ thế mà áp dụng với tất cả các câu lục bát của Việt nam. Nhưng ngoài chức năng dỗ trẻ ngủ, hát ru còn là nơi thể hiện rất rõ tâm trạng của người lớn. Muốn con ngoan ngoãn, nghe lời và kỳ vọng vào con, mẹ ru:
À ơi...Ru con con ngủ cho ngoan
Mai sau con lớn con ngoan nên người...à ơi
Không ai ngăn được sự trẻ trung, ham chơi của người mẹ trẻ, ấy vậy mà phải ở nhà trông con nên cô than thở bằng một điệu hát ru À ời, à ơi...
À ơi..Ru bồng ru bổng ru bông
Mẹ ru con ngủ mẹ dông lên làng...À ơi..
Những nỗi vất vả trong cuộc sống hàng ngày cũng thường có mặt trong những điệu hát ru, trẻ nghe không hiểu nhưng nó giúp giải tỏa sự ấm ức, nỗi đắng cay cho người lớn :
À ơi...Bồng bồng mẹ bế con sang
Đò dọc quan cấm đò ngang không chèo.. à ơi...
Hoặc một ông bố trẻ lên cơn thèm rượu mà phải trông trẻ chẳng đi nhậu được, ông vừa hát vừa nghêu ngao nỗi thống khổ:
à ơi...Đố ai đánh võng không đưa
Ru em không hát, anh chừa rượu tăm...à ơi...
Nhìn vào các câu thơ trên ta cũng thấy cấu trúc của hát ru đơn giản nhất hiện lên rõ ràng với phần Mở (à ơi) -Tiếp diễn (2 câu lục bát) - Đóng (à ơi) . VỚi cấu trúc như vậy, bất cứ một bà mẹ trẻ, ông bố trẻ, thậm chí là chị của đứa trẻ cũng có thể hát ru mà không phải luyện tập nhiều, miễn là thuộc 1, 2 cặp lục bát. Tất nhiên là người hát ru ấy đã từng nghe hát ru, thuộc cao độ tương ứng với lời ca và cách luyến láy đặc trưng của hát ru từng vùng.
Trong các làn điệu dân ca, hát ru là thể loại từng được dùng thường xuyên nhất. Trong nhà cứ có trẻ nhỏ thì sớm trưa chiều tối bất cứ khi nào trẻ muốn ngủ là tiếng hát ru lại vang lên nhè nhẹ, cùng với nhịp đong đưa kẽo kẹt của cái võng hoặc quạt nan, tạo nên một không khí êm đềm, dịu dàng và chan chứa tình yêu đưa bé vào giấc ngủ .
Người hát ru cũng chính là người thày truyền dạy hát ru cho các thành viên gần cận. Bà, cô, ông, bác , cha, mẹ... mỗi người có thể sáng tạo nên những vần thơ của riêng mình, tâm trạng hết sức riêng tư, khi trẻ lớn là những vần thơ ấy cũng hết thời hạn sử dụng. Nhưng cũng có nhiều lời ca hát ru đã được lưu truyền và trở thành bất hủ vì ý nghĩa lớn lao, cao đẹp của nó
à ơi...công cha như núi Thái sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con... à ơi...
Ầu ơ...Ví dầu cầu ván đóng đinh Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi Khó đi mẹ dắt con đi Con qua trường học mẹ qua trường đời... ầu ơi...
Ạ ơi...Bạn chào ta có ân có ái
Ta chào lại bạn có nghĩa có nhơn
May mô may quyển lại gặp đờn
Quyển kêu thánh thót còn tiếng đờn thì ngâm nga
Nhắn em về nói với mẹ cha
Dọn đàng quét ngõ tháng ba dâu về
Dâu về không lẽ về không?
Ngựa Ô đi trước ngựa Hồng theo sau
Ngựa Ô đi tới vạt cau
Ngựa Hồng thủng thỉnh đi sau vạt chè... Ạ ơi...
Trước đây, bản thân tui không được mẹ ru mà một bà vú già tên Dím ru cả hai chị em tui từ 5 tháng tuổi đến tận 5 tuổi. Trưa nào bà cũng mắc võng ra ngoài hiên ròi cho 2 chị em nằm chung trên đó. Vừa đưa võng bà vừa à ơi ngọt như mía lùi. Bi giờ, nghe bà già nào ru cháu là tui lại ứa nước mắt nhớ vú.
Sau này khi học nhạc, thấy hát ru có giai điệu gần giống hát ví nhưng luyến láy nhiều hơn. Đặc biệt, bất cứ nhạc sĩ Việt nào tui đọc bản tự thuật nghề nghiệp đều thấy các ổng khoe được sống trong âm nhạc từ trong nôi, bắt đầu bằng điệu hát ru của mẹ, điển hình là những câu ru dưới đây :-)
À ơi...Cái ngủ mày ngủ cho ngoan
Để mẹ đi cấy đồng xa trưa về
Bắt được con trắm con trê
Thòng cổ mang về cho cái ngủ ăn
Cái ngủ ăn không hết để dành đến tết mùng ba ...à ơi...
Sau đây là vài đoạn minh họa , mời cả nhà nghe tạm để hình dung ra giai điệu rất dễ nhớ của hát ru bắc bộ ròi phân biệt với hát ru trung bộ và nam bộ nha . Lưu ý là hát ru xịn không có dàn nhạc đệm ạ :
Bài viết dành tặng những người yêu trẻ con và mong muốn bọn trẻ lại được nghe hát ru mỗi khi ngon giấc lành, đặc biệt từ các ông bố có giọng hát hay :-)
Dân ca là những bài hát, điệu nhạc được dân chúng tự sáng tạo trong quá trình lao động, sản xuất, học tập, chơi đùa hoặc trong các nghi lễ quan trọng của đời sống. Tất cả những điệu hát, điệu nhạc được sáng tác và hoàn thiện liên tục qua thời gian, đúc lại thành những viên ngọc âm thanh, thể hiện tâm tư, nguyện vọng, suy nghĩ của từng bộ phận dân chúng.
Người dân lao động có những điệu hát ca ngợi nghề nghiệp , tạo hưng phấn, quên mệt nhọc trong quá trình lao động như ví phường vải, hò kéo gỗ, hò giã gạo... Thanh niên có hát giao duyên . Trẻ em có đồng dao. Người có em nhỏ, con, cháu thì sáng tạo hát ru. Dân trí thức thì có những sáng tạo âm nhạc phức tạp hơn, phần lớn là để khoe tri thức, chữ nghĩa như ca trù, hát đối đáp, tuồng, chèo, cải lương... Túm lại, bất cứ ở giai đoạn nào, nghề nghiệp gì, các cụ ta yêu âm nhạc ngày xưa cũng có thể trở thành chủ nhân sáng tạo của những làn điệu dân ca duyên dáng. Những làn điệu dân ca mộc mạc một thời đã là phương tiện giải trí không thể thiếu của tất cả từ nông dân, trí thức đến các gia đình quyền quí ở Việt nam trước đây.
Từ khoảng gần 1 thế kỷ nay, dân ca đã bị mai một do mất môi trường sáng tạo tự nhiên trên . Có nhiều lí do (băng đĩa, công việc bận rộn, nhiều lựa chọn giải trí hơn...) nhưng lí do quan trọng nhất là vì người dân mất thói quen nghe nhạc và ham muốn sáng tạo . Thật buồn nhưng nếu quí vị biết, trước kia, bất cứ người dân nào cũng thuộc một vài làn điệu dân ca, đứa trẻ nào cũng có thể hát đồng dao, người mẹ nào cũng biết hát ru con, có lẽ chúng ta sẽ xấu hổ vì trình độ âm nhạc hiện tại đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Hãy cùng chiêm ngưỡng một số hình ảnh quí hiếm của những cư dân Viêt nam thế kỷ 19, chủ nhân của những làn điệu dân ca như hát ví, tuồng , chèo, ca trù, nhã nhạc, nhạc lễ, hát ru, đồng dao....
1/ Dàn nhạc cồng chiêng của một tộc người Tây nguyên 2/ Dàn nhạc lễ miền nam
3/ Một người thợ khảm, vừa làm việc, anh ta có thể hát một giai điệu như hát đối đáp, hát ví...
4/ Một thợ dệt, vừa làm có thể vừa hát ví phường vải...
5/ Thợ giã gạo, chủ nhân của các điệu hò giã gạo..
6/ Một nhóm dân thành thị, có thể là chủ nhân của các điệu hát ru, đồng dao...
7/ Thày đồ, học trò... có thể hát và sáng tạo các giai điệu hò, vè vui vẻ hóm hỉnh của riêng mình...
8/ Trẻ chăn trâu... có thể tự sáng tạo ra các điệu đồng dao trong lúc chơi đùa. Đằng sau em bé là một anh học trò có thể là người sáng tạo ra những lời ca trù văn vẻ, bay bướm.
9/ Một phụ nữ xinh đẹp... có thể sáng tác nên những điệu hát giao duyên , hát đối đáp ngẫu hứng... 10/ Nhạc cụ được treo trang trọng mang tính khoe khoang tại một gia đình giàu có.
11/ Một nhạc công đàn tranh bắc kỳ
12/ Dàn nhạc lễ, hát cửa đình
13/ Một loạt ảnh của các nhóm hát xẩm, một hình thức hát rong trước đây. Ảnh ngay dưới cho thấy trẻ em được học nhạc từ rất nhỏ.
14/ Dàn nhạc Tuồng và những diễn viên cùng khán giả đông đúc
15/ Dàn nhạc cửa đình, tiền thân của Ca trù ngày nay.
1 6/ Nghệ nhân Quách thị Hồ thời còn trẻ 17/ Một tượng người chơi trống cơm từ thế kỷ 11
18/ Dàn nhạc Ca trù trải qua khoảng 7 thế kỷ hình thành, nay đã định hình rất gọn nhẹ
19/ Khác hẳn dàn nhạc ca trù hoành tráng trước đây.
20/ Ban nhạc Lễ cung đình.
Trước đây, các nhà nghiên cứu Việt nam không cho nhạc cung đình là dân ca vì tính xa hoa, người được hưởng thụ, cũng như mục đích sử dụng đặc biệt của nó. Nhưng nếu nhìn vào những đặc tính âm nhạc học của nhạc cung đình thường lấy giai điệu gốc từ các bài hát dân dã thì đây vẫn có thể gọi là dân ca Việt nam ở dạng thính phòng (được trình diễn trong phòng)
21/ Dàn nhã nhạc cung đình Huế
22/ Khuyến mãi cả nhà hình ảnh 2 chị em tớ, những người thế kỷ 21 còn say đắm với dân ca Việt nam :-)
23/ Khuyến mãi tiếp một phóng sự về Hát xẩm , một loại âm nhạc đường phố của người khiếm thị . Một thời người ta tưởng đây là loại nhạc của những người hành khất hèn mọn, có biết đâu, hát xẩm có xuất xứ từ hoàng tộc và mang tính tranh đấu, nói chữ rất độc đáo.
ps ảnh chụp tháng 5/ 2009 với tác giả Tình yêu (của) tôi hát
ps ảnh chụp tháng 5/ 2009 với tác giả Tình yêu (của) tôi hát
.jpg)
