Hát ru là giai điệu âm nhạc đầu đời những tâm hồn Việt được tiếp xúc đầu tiên trong hàng loạt các thể loại dân ca khác gắn chặt với chu kỳ sinh sống của đời người. Mỗi đứa trẻ sinh ra ở Việt nam cách đây chỉ 30 năm thôi đều có cơ hội rất lớn được nghe hát ru, một loại dân ca đơn giản , chầm chậm, chứa những câu thơ lục bát hoặc lục bát biến thể rất tâm trạng.
À ơi, à ơi...
Người ta đi cấy lấy công
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề
Trông trời trông đất trông mây
Trông mưa trông gió trông ngày trông đêm
Trông cho chân cứng đá mềm
Trời yên bể lặng mới êm tấm lòng
À ời, à ơi..
Sinh ra bởi nhu cầu dỗ trẻ ngủ, tất cả các điệu hát ru có nhịp đều đều (rất chán, để trẻ nghe mà buồn ngủ mà) . Thường mở đầu bằng 2 chữ đưa hơi À ơi - hát ru bắc bộ, hoặc Ầu ơ - hát ru nam bộ, hoặc Ạ ơi - hát ru trung bộ, cao độ trong giai điệu của hát ru rất đơn giản, chỉ quẩn quanh 3, 4 nốt chính trải dài và lặp đi lặp lại qua câu lục ròi sang câu bát mà không có điểm nhấn nhá gì. Vì thế, phần âm nhạc của hát ru chỉ là một nét giai điệu đơn thuần luyến láy từ đồ lên đố tùy vào thanh bằng trắc của lời ca. thanh Huyền ứng với đồ, hoặc rê, Ngang ứng với pha, hoặc la, Thanh trắc ứng với la hoặc đố. Cứ thế mà áp dụng với tất cả các câu lục bát của Việt nam. Nhưng ngoài chức năng dỗ trẻ ngủ, hát ru còn là nơi thể hiện rất rõ tâm trạng của người lớn. Muốn con ngoan ngoãn, nghe lời và kỳ vọng vào con, mẹ ru:
À ơi...Ru con con ngủ cho ngoan
Mai sau con lớn con ngoan nên người...à ơi
Không ai ngăn được sự trẻ trung, ham chơi của người mẹ trẻ, ấy vậy mà phải ở nhà trông con nên cô than thở bằng một điệu hát ru À ời, à ơi...
À ơi..Ru bồng ru bổng ru bông
Mẹ ru con ngủ mẹ dông lên làng...À ơi..
Những nỗi vất vả trong cuộc sống hàng ngày cũng thường có mặt trong những điệu hát ru, trẻ nghe không hiểu nhưng nó giúp giải tỏa sự ấm ức, nỗi đắng cay cho người lớn :
À ơi...Bồng bồng mẹ bế con sang
Đò dọc quan cấm đò ngang không chèo.. à ơi...
Hoặc một ông bố trẻ lên cơn thèm rượu mà phải trông trẻ chẳng đi nhậu được, ông vừa hát vừa nghêu ngao nỗi thống khổ:
à ơi...Đố ai đánh võng không đưa
Ru em không hát, anh chừa rượu tăm...à ơi...
Nhìn vào các câu thơ trên ta cũng thấy cấu trúc của hát ru đơn giản nhất hiện lên rõ ràng với phần Mở (à ơi) -Tiếp diễn (2 câu lục bát) - Đóng (à ơi) . VỚi cấu trúc như vậy, bất cứ một bà mẹ trẻ, ông bố trẻ, thậm chí là chị của đứa trẻ cũng có thể hát ru mà không phải luyện tập nhiều, miễn là thuộc 1, 2 cặp lục bát. Tất nhiên là người hát ru ấy đã từng nghe hát ru, thuộc cao độ tương ứng với lời ca và cách luyến láy đặc trưng của hát ru từng vùng.
Trong các làn điệu dân ca, hát ru là thể loại từng được dùng thường xuyên nhất. Trong nhà cứ có trẻ nhỏ thì sớm trưa chiều tối bất cứ khi nào trẻ muốn ngủ là tiếng hát ru lại vang lên nhè nhẹ, cùng với nhịp đong đưa kẽo kẹt của cái võng hoặc quạt nan, tạo nên một không khí êm đềm, dịu dàng và chan chứa tình yêu đưa bé vào giấc ngủ .
Người hát ru cũng chính là người thày truyền dạy hát ru cho các thành viên gần cận. Bà, cô, ông, bác , cha, mẹ... mỗi người có thể sáng tạo nên những vần thơ của riêng mình, tâm trạng hết sức riêng tư, khi trẻ lớn là những vần thơ ấy cũng hết thời hạn sử dụng. Nhưng cũng có nhiều lời ca hát ru đã được lưu truyền và trở thành bất hủ vì ý nghĩa lớn lao, cao đẹp của nó
à ơi...công cha như núi Thái sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con... à ơi...
Ầu ơ...Ví dầu cầu ván đóng đinh Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi Khó đi mẹ dắt con đi Con qua trường học mẹ qua trường đời... ầu ơi...
Ạ ơi...Bạn chào ta có ân có ái
Ta chào lại bạn có nghĩa có nhơn
May mô may quyển lại gặp đờn
Quyển kêu thánh thót còn tiếng đờn thì ngâm nga
Nhắn em về nói với mẹ cha
Dọn đàng quét ngõ tháng ba dâu về
Dâu về không lẽ về không?
Ngựa Ô đi trước ngựa Hồng theo sau
Ngựa Ô đi tới vạt cau
Ngựa Hồng thủng thỉnh đi sau vạt chè... Ạ ơi...
Trước đây, bản thân tui không được mẹ ru mà một bà vú già tên Dím ru cả hai chị em tui từ 5 tháng tuổi đến tận 5 tuổi. Trưa nào bà cũng mắc võng ra ngoài hiên ròi cho 2 chị em nằm chung trên đó. Vừa đưa võng bà vừa à ơi ngọt như mía lùi. Bi giờ, nghe bà già nào ru cháu là tui lại ứa nước mắt nhớ vú.
Sau này khi học nhạc, thấy hát ru có giai điệu gần giống hát ví nhưng luyến láy nhiều hơn. Đặc biệt, bất cứ nhạc sĩ Việt nào tui đọc bản tự thuật nghề nghiệp đều thấy các ổng khoe được sống trong âm nhạc từ trong nôi, bắt đầu bằng điệu hát ru của mẹ, điển hình là những câu ru dưới đây :-)
À ơi...Cái ngủ mày ngủ cho ngoan
Để mẹ đi cấy đồng xa trưa về
Bắt được con trắm con trê
Thòng cổ mang về cho cái ngủ ăn
Cái ngủ ăn không hết để dành đến tết mùng ba ...à ơi...
Sau đây là vài đoạn minh họa , mời cả nhà nghe tạm để hình dung ra giai điệu rất dễ nhớ của hát ru bắc bộ ròi phân biệt với hát ru trung bộ và nam bộ nha . Lưu ý là hát ru xịn không có dàn nhạc đệm ạ :
Bài viết dành tặng những người yêu trẻ con và mong muốn bọn trẻ lại được nghe hát ru mỗi khi ngon giấc lành, đặc biệt từ các ông bố có giọng hát hay :-)
Dân ca là những bài hát, điệu nhạc được dân chúng tự sáng tạo trong quá trình lao động, sản xuất, học tập, chơi đùa hoặc trong các nghi lễ quan trọng của đời sống. Tất cả những điệu hát, điệu nhạc được sáng tác và hoàn thiện liên tục qua thời gian, đúc lại thành những viên ngọc âm thanh, thể hiện tâm tư, nguyện vọng, suy nghĩ của từng bộ phận dân chúng.
Người dân lao động có những điệu hát ca ngợi nghề nghiệp , tạo hưng phấn, quên mệt nhọc trong quá trình lao động như ví phường vải, hò kéo gỗ, hò giã gạo... Thanh niên có hát giao duyên . Trẻ em có đồng dao. Người có em nhỏ, con, cháu thì sáng tạo hát ru. Dân trí thức thì có những sáng tạo âm nhạc phức tạp hơn, phần lớn là để khoe tri thức, chữ nghĩa như ca trù, hát đối đáp, tuồng, chèo, cải lương... Túm lại, bất cứ ở giai đoạn nào, nghề nghiệp gì, các cụ ta yêu âm nhạc ngày xưa cũng có thể trở thành chủ nhân sáng tạo của những làn điệu dân ca duyên dáng. Những làn điệu dân ca mộc mạc một thời đã là phương tiện giải trí không thể thiếu của tất cả từ nông dân, trí thức đến các gia đình quyền quí ở Việt nam trước đây.
Từ khoảng gần 1 thế kỷ nay, dân ca đã bị mai một do mất môi trường sáng tạo tự nhiên trên . Có nhiều lí do (băng đĩa, công việc bận rộn, nhiều lựa chọn giải trí hơn...) nhưng lí do quan trọng nhất là vì người dân mất thói quen nghe nhạc và ham muốn sáng tạo . Thật buồn nhưng nếu quí vị biết, trước kia, bất cứ người dân nào cũng thuộc một vài làn điệu dân ca, đứa trẻ nào cũng có thể hát đồng dao, người mẹ nào cũng biết hát ru con, có lẽ chúng ta sẽ xấu hổ vì trình độ âm nhạc hiện tại đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Hãy cùng chiêm ngưỡng một số hình ảnh quí hiếm của những cư dân Viêt nam thế kỷ 19, chủ nhân của những làn điệu dân ca như hát ví, tuồng , chèo, ca trù, nhã nhạc, nhạc lễ, hát ru, đồng dao....
1/ Dàn nhạc cồng chiêng của một tộc người Tây nguyên 2/ Dàn nhạc lễ miền nam
3/ Một người thợ khảm, vừa làm việc, anh ta có thể hát một giai điệu như hát đối đáp, hát ví...
4/ Một thợ dệt, vừa làm có thể vừa hát ví phường vải...
5/ Thợ giã gạo, chủ nhân của các điệu hò giã gạo..
6/ Một nhóm dân thành thị, có thể là chủ nhân của các điệu hát ru, đồng dao...
7/ Thày đồ, học trò... có thể hát và sáng tạo các giai điệu hò, vè vui vẻ hóm hỉnh của riêng mình...
8/ Trẻ chăn trâu... có thể tự sáng tạo ra các điệu đồng dao trong lúc chơi đùa. Đằng sau em bé là một anh học trò có thể là người sáng tạo ra những lời ca trù văn vẻ, bay bướm.
9/ Một phụ nữ xinh đẹp... có thể sáng tác nên những điệu hát giao duyên , hát đối đáp ngẫu hứng... 10/ Nhạc cụ được treo trang trọng mang tính khoe khoang tại một gia đình giàu có.
11/ Một nhạc công đàn tranh bắc kỳ
12/ Dàn nhạc lễ, hát cửa đình
13/ Một loạt ảnh của các nhóm hát xẩm, một hình thức hát rong trước đây. Ảnh ngay dưới cho thấy trẻ em được học nhạc từ rất nhỏ.
14/ Dàn nhạc Tuồng và những diễn viên cùng khán giả đông đúc
15/ Dàn nhạc cửa đình, tiền thân của Ca trù ngày nay.
1 6/ Nghệ nhân Quách thị Hồ thời còn trẻ 17/ Một tượng người chơi trống cơm từ thế kỷ 11
18/ Dàn nhạc Ca trù trải qua khoảng 7 thế kỷ hình thành, nay đã định hình rất gọn nhẹ
19/ Khác hẳn dàn nhạc ca trù hoành tráng trước đây.
20/ Ban nhạc Lễ cung đình.
Trước đây, các nhà nghiên cứu Việt nam không cho nhạc cung đình là dân ca vì tính xa hoa, người được hưởng thụ, cũng như mục đích sử dụng đặc biệt của nó. Nhưng nếu nhìn vào những đặc tính âm nhạc học của nhạc cung đình thường lấy giai điệu gốc từ các bài hát dân dã thì đây vẫn có thể gọi là dân ca Việt nam ở dạng thính phòng (được trình diễn trong phòng)
21/ Dàn nhã nhạc cung đình Huế
22/ Khuyến mãi cả nhà hình ảnh 2 chị em tớ, những người thế kỷ 21 còn say đắm với dân ca Việt nam :-)
23/ Khuyến mãi tiếp một phóng sự về Hát xẩm , một loại âm nhạc đường phố của người khiếm thị . Một thời người ta tưởng đây là loại nhạc của những người hành khất hèn mọn, có biết đâu, hát xẩm có xuất xứ từ hoàng tộc và mang tính tranh đấu, nói chữ rất độc đáo.
Nhiều người cứ nghĩ nghệ sĩ tâm hồn bay bổng nên yêu nhiều, bỏ nhiều. Thực tế, trong giới nghệ sĩ vẫn có rất nhiều chiện cảm động xung quanh những mối tình dài và sâu sắc. Để giữ bí mật cho những người nghệ sĩ mà mình đã được tiếp xúc, xin được viết tắt tên của họ trong những câu chiện đời mà như mơ ấy.
Nhạc sĩ VA, nổi tiếng với những tác phẩm Đường lên Tây Bắc, Tiếng nói Hà nội, Lá cờ Đảng, Nhịp cầu nối những bờ vui, Đôi dép Bác Hồ... là người suốt đời sống trong sạch và giản dị dù tác phẩm của ông liên tục được phát trên tất cả các phương tiện truyền thông khắp đất nước. Nếu tính tiền bản quyền rẻ như chỗ bác Phó Đức Phương thì tiền nhuận bút của nhạc sĩ VA những năm 1950 cho đến 2000 cũng lên đến cả gia tài lớn bởi chương trình gì, đề tài nào ông cũng có sáng tác hay, thậm chí là không thể thay thế. Nhạc sĩ VA không mấy quan tâm đến tiền, ông là người chỉ muốn tìm hiểu những ca từ hay, cấu tứ sáng tác , thích đàm đạo với bạn bè về những ý tưởng có thể trở thành bài hát, và thích ngắm nhìn cuộc sống phong phú quanh ông.
Làm bạn đời với ông thật dễ chịu- đó là lời bà T, vợ nhạc sĩ VA đã nói trong một lần trả lời phỏng vấn của VTV. Ông ấy chẳng bao giờ to tiếng, không bao giờ tính toán thiệt hơn với bất kỳ ai, cũng không yêu cầu vợ cái này cái kia. Lúc nào ông cũng điềm đạm và mong muốn điều tốt cho những người xung quanh. Từ khi về hưu cách đây 30 năm, bất cứ khi nào ông cũng có thể hát và chơi đàn cho những ai muốn nghe.
Nhạc sĩ VA nổi tiếng sớm, được nhiều người yêu quí nhưng cũng khá nhiều kẻ đố kị, chơi xấu. Nhưng không bao giờ để bụng, thậm chí khi về già, những người này lại được ông đón tiếp niềm nở tại gia đình nhỏ của ông. Qua những cuộc trò chiện trực tiếp chính thức và không chính thức, mình thấy đây là một người đàn ông được trời phú cho tính khí ngây thơ , trong sáng , luôn nghĩ ai cũng tốt như mình, rút ruột rút gan với bạn bè như mình. Ông sống tốt quá, thành đạt quá, yêu đời quá nên những người thân cũng phải sống sao cho xứng với ông.
Vợ chồng nhạc sĩ VA đã bên nhau hơn 50 năm. Lúc nào cũng nghèo, ông thì bệnh tật, bà thì yếu ớt, nhưng gia đình luôn yên ả và đầm ấm. Bà chăm ông khéo léo và tỉ mẩn. Ông luôn miệng khen ngợi và cám ơn bà. Sáng sớm, mọi người thường thấy bà dắt ông từ tầng 3 xuống tầng 1 dạo một lúc. Trưa muộn, bà dắt ông ra đứng ở ban công nhỏ xíu ngắm cảnh hoặc ông ngồi đọc sách, bà may vá bên cạnh. Hàng xóm đều biết ông là người nổi tiếng nhưng chưa bao giờ thấy nhạc sĩ VA làm gì khác họ. Có chăng chỉ là tiếng nhạc luôn vọng ra từ căn hộ bé xíu của ông, và một người con trai làm nghề báo rất thành đạt :-)
****
Ai cũng biết cặp vợ chồng nghệ sĩ ấy, bởi không những rất nổi tiếng , họ còn là phụ mẫu của một diva nhạc VIệt. Mới khi nào, chàng nhạc sĩ có bút danh con gái ấy còn phải cưa cẩm cô gái đàn thập lục hay nhất đoàn văn công. Để rồi mối tình son sắt của họ là cảm hứng cho biết bao tác phẩm thú vị, qua giọng hát của con gái là ca sĩ nổi tiếng, lại càng trở nên quyến rũ và vô cùng ấn tượng với khán giả Việt nam những năm 90 thế kỷ trước.
Ông rất dịu dàng, đào hoa, bà ngược lại, xốc vác, thậm chí nhiều khi băm bổ. Chung qui cũng chỉ vì ông là dân sáng tác, luôn luôn lơ mơ và say sưa với những gì tạo nên cảm hứng. Đó có thể là một buổi chiều tà bên quán bia quen thuộc, một vần thơ tâm đắc, một bóng hồng rực rỡ, hay chỉ một giọt nước mắt ăn năn của kẻ biết hối cải...Còn bà phải chăm lo cho cả một gia đình với hai đứa con rất cá tính và lắm xì căng đan, lại còn một dòng tộc lớn trăm cảnh ngộ rất phức tạp tận miền trung xa xôi. Nhưng dẫu thế, ông bà không bao giờ to tiếng, nặng lời với nhau, với con.
Bà thường nói ông tha hồ bay bướm, miễn là ông tử tế với người ta và đừng mất lòng nhân với bất kỳ ai, làm gì cũng phải nghĩ đến con cháu. CÒn ông, lúc nào sáng tác được gì hay là hát cho bà nghe, ròi bắt con gái hát cho bà nghe nữa mới thỏa.
Năm nay ông đã ngoài 80, trí óc lú lẫn cả. Quên quên nhớ nhớ, ỉa đái không kiểm soát, bà đi diễn về là phải dẹp tất cả áo váy thơm nức đi để nai lưng dọn cứt cho chồng. Có hôm, ông bị dây đầy chất bẩn ra tay, nhìn thấy bà ân cần với mình thì đưa tay lên vuốt tóc bà ra chiều âu yếm. Thế là bà cũng thối um từ đầu tới chân như ông. Hôm khác, quên mệt mỏi để tắm rửa cho chông cẩn thận, bà còn bị ông hờn sao mà tắm kỹ như tắm em bé thế bà?
Ấy vậy mà đi đâu xa bà cũng lo lắng cho chồng lắm, liên tục gọi về xem người nhà chăm ông ra sao, nức nở khi ông bị ngã và cười vang sung sướng khi được báo hum nay ông chưa ị bậy bãi nào.
Còn nhiều chiện cảm động lắm, như vợ chồng ca sĩ nhạc sĩ nọ luôn bên nhau cho dù anh chồng từng trầm cảm đến mức như phát điên. Đôi nghệ sĩ khác thì vượt qua mọi cấm đoán, hờn ghen, khổ nhục, bệnh tật, để giữ trọn tình yêu 30 năm dù chênh lệch gần 40 tuổi....Tất cả những nghệ sĩ ấy đều có một gia đình rất đáng tự hào, bởi họ đã xây đắp nên tổ ấm ấy bằng cả bầu trời cảm xúc dạt dào và tấm lòng vị tha đặc biệt của người nghệ sĩ.
Xin cả nhà đọc xong thì hãy mỉm cười, đừng nghĩ nghệ sĩ là dễ yêu dễ bỏ nữa nhé. Họ chỉ bỏ nhau khi chưa tìm thấy nửa kia đích thực của mình thôi . Mà, như thế là một cách sống trung thực nhất , đáng hoan nghênh lắm chứ :-)
Sắp tới, sẽ có một đám cưới rất to, con à. Hay quá, mẹ phải cho con đi dự đấy . Tất nhiên, con còn phải làm phù rể mà. Hi hi...yes! Madame! ...Mẹ ơi, sao mẹ không làm đám cưới? Con thích mẹ cưới ? Vâng, con thích nhìn thấy mẹ đẹp. Thế khi mẹ chưa cưới, mẹ có đẹp không? Có, nhưng con thích mẹ làm đám cưới. Để làm gì? Hi hi... Con thích có em . Đâu cần cưới mới có em?
Thôi, mẹ cưới đi. Con thích mẹ cười tươi rồi nhận hoa từ chú rể, con thích mẹ được chú rể bế trên tay, con thích chú rể lái xe đến đón mẹ và con đi khách sạn, Con thích nhiều thứ thế! Con còn thích được ăn bánh ga tô 3 tầng mà cô dâu và chú rể cùng cắt nữa.
Con có biết chú rể là gì không mà bắt mẹ cưới? Chú rể là người luôn ở bên mẹ. Hi hi... là gì nữa? Giúp mẹ sinh em bé. Ha ha... sao con biết giỏi thế? Bố bảo mà. Bố nói phải làm đám cưới thì mới có chú rể, phải có chú rể thì mới có em bé. Bố nói đúng đấy con. Giờ, mẹ con mình đi tìm chú rể nhé :-D Vâng, chú rể nào phải có xe ấy mẹ nhé ! Ha ha...
.jpg)
